Жил бүрийн баяр наадмаар айл бүрийн хойморт заларч, цэнхэр дэлгэцээр гардаг “Мандухай сэцэн хатан” киноны Баянмөнх жононгийн дүрээр сэтгэлд хоногшсон Д.Гүрсэд гуайтай ярилцахаар Таван буудлыг зорилоо. Тэрбээр саяхан гавьяат жүжигчин цол тэмдгээр шагнуулсан юм. Тэдний гэрийг хайж, хүмүү сээс сураглахад “Баянмөнх жононгийнх уу” хэмээн хүмүүс андахгүй, олоход ч хялбар байв. Өнгө алагласан цэцэгс хашаандаа тарьж, явган хүний зам гаргасан хоёр давхар дүнзэн байшинд Д.Гүрсэд гуай хүүхдүүдийн хамт амьдардаг аж. Тэрбээр эхнэртэйгээ Сэлэнгэд арваад жил амьдарч байгаад түүнийг өөд болоход нь 2009 онд хотод иржээ. Гавьяатын найр гээд хүмүүс баяр хүргээд тасрахгүй юм аа гэсээр угтав
-Танай гадаа байгаа цэцэгсийг та тарьсан уу?
-Урьд нь Сэлэнгэд байхдаа хашаандаа олон төрлийн нарийн ногоо тарьдаг байсан. Энд ирээд хүүхдүүдтэйгээ нийлж байшингаа бариад энэ цэ цэгсийг тарьсан. Тэнд жаахан сонгино ургаж байгаа. Хүн байгаль ээжийгээ хайрлахад эргээд үр шимээ өгдөг гэдэгт итгэдэг. Зүлгэн дээр гишгэж байгаа хүнийг хараад сэтгэл жаахан эмзэглэдэг юм. Энэ бүх зүйл амьтай. Тэр бүү хэл рашаанд очоод ус уухдаа хүртэл “Байгаль ээж минь таныхаа рашааныг таалан болгооё” гэж сүсэглэж байх хэрэгтэй.
-Арваад жил Сэлэнгэд ажиллаж амьдарсан гэлээ. Таныг дэлгэцийн бүтээлд тоглохгүй болохоор нас барсан гэж сонин хэвлэлд хэд хэдэн удаа мэдээлж байсан.
-Соёлын яамны томилолтоор “Сэлэнгийн дол -гио” чуулгад найруулагчаар ажиллахаар явсан. Манай чуулгыг Соёл мэдээллийн төв болгож орон тоог нь цомхотгон таван дуучин, зургаан хөгжимчин, дөрвөн бүжигчинтэй болгоход нь тэсэлгүй ажлаасаа гарсан. Тэгээд таван жил Дар- хан, Сэлэнгийн хооронд тээвэрт явлаа. Мөнгө хангалттай олдог байсан. Хүмүүс ч миний машинд суух дуртай. Би зорчигчиддоо ус, жигнэмэг өгдөг байлаа. Чуулга маань дахин байгуулагдах үед намайг ирж ажиллаач ээ гэж байсан. Эхнэр маань өөд болоод нийслэлийг зорьсон. Удалгүй шавь нар маань кинондоо урьж тоглуулаад завгүй болсон.
-Таны эхнэр ёочинч байсан гэсэн үү. Хэрхэн танилцаж байсан бэ?
-Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын гоцлол хөг жим чин, ёочинч Г.Нансалмаа гэж хүн байсан. Амьдрал болсон хойно сайхан бүсгүй, сайн эр хүн гэж биенээ харж дурласан. Гэхдээ “Миний хайр аа” гэж хэлдэггүй байсан. Их хайрлаж, хадгалж явах ёстой үг шүү дээ. Орчин үеийн залуус “хайр аа” гэдэг үгийг байнга хэлэх юм. Тэр хайр нь үгүй болбол яах вэ? Өшөөтөн гэхгүй биз дээ. Хүнийг хайрласан шиг хайрлаж, ханилсан шиг ханилах хэрэгтэй.
-Ханийнхаа тухай бодоход хамгийн түрүүнд ямар дурсамж бодогддог бол?
-Одоо бодохнээ, хамгийн энгийн зүйл илүү нан - дин байдаг юм байна. Ханьтайгаа Драмын театрт бэлтгэлээ хийхээр явж байхад хүчтэй аадар орж үер буусан. Бэлтгэл хийхгүй болохоор кино үзье гээд Элдэв-Очирын нэрэмжит кинотеатр, “Ард”-д ороход борооноос болоод цахилгаан тасарчихсан байсан. Ингээд л хөтлөлцөөд ус туулж гэр рүүгээ алхаж явсан үе санаанаас гардаггүй. Гэрэл зургийн цомгоо эргүүлээд сууж байхад торгон мэдрэмж, дурсамж сэтгэлд бууна аа. Хоёр гурван сар болоод л цомгоо эргүүлж үздэг юм. Тэндээс уран бүтээлийн шинэ санаа, оргилуун хүсэл мэдрэгддэг.
-Гэрэл зургийн цомог хүний амьдралын бүхий л дурсамжийг хадгалдаг учир их со ни р- холтой байдаг. Та залуу үеийн зургуудаа одоо хараад юу боддог бол?
-Би цомгоо үзсэнийхээ дараа дандаа толины өмнө очиж хараад яасан их хөгширөө вэ гэж боддог. Гэхдээ манай киноныхон намайг сайхан хөгширч байна, тан шиг үрчлээтэй өвгөрч буй жүжигчин ховор гэдэг.
-Баянмөнх жонон, Чин ван Ханддорж, Д.На цагдорж гээд түүхэн хүний дүрд та тоглосон. Одоо ямар түүхэн кино хийгээсэй гэж боддог вэ. Ямар түүхэн хүний дүр бүтээ хийг битүүхэн хүсэж байна вэ?
-Хубилай хааны тухай бүтээл хийх хэрэгтэй. Бээжин рүү Монголын нийслэлийг нүүлгэсэн нь их зөв үйл хэрэг. Хамаг үндэстэн цуглаж монголчуудын цус холилдохоос хамгаалж байсан байна шүү дээ. Ийм мундаг хүний тухай, бас бага хаадуудын түүхийг өгүүлсэн кино хэрэгтэй байна. Солонгос кино үзэхээр гутрах юм. Үнэндээ тэр кинонууд дээр гараад байдаг хаад түүхэнд байхгүй шүү дээ. Гэтэл бид дэлхийн талыг эзэлж явсан Монгол түмэн. Миний тоглосон дүрүүд дандаа эерэг байсан учир сөрөг дүр бүтээхийг хүсдэг.
-Таныг анх “Мандухай сэцэн хатан”-ы Батмөнхийн дүрд тоглох гэж байсан гэдэг.
-Төрийн шагналт кино найруулагч Д.Жигжид анх “Мандухай сэцэн хатан”-ыг найруулах гэж байхдаа намайг Батмөнх даян хаанд тоглуулахаар болсон. Зураг авалтаа эхэлсэн үед бие нь муудаад Б.Балжинням гуай найруулсан. Намайг дуудаад “Гүрээ чи их амгалан, тогтуухан төрхтэй учир Батмөнх хааны дүрд тохирохгүй. Аавынх нь дүрд тогло” гэсэн. Тэр үедээ гомдонгуй байсан ч дэлгэцнээс харахад үнэхээр тохирохооргүй байсан. Батмөнхийн дүрийг Баянмөнх жононд тоглосон шигээ бүтээж чадахгүй ч байсан юм бил үү. Б.Балжинням найруулагчид танай сониноор дамжуулан баярлаж явдгаа хэлмээр байна.
-Жүжигчид өөрсдийн арга барилаар дүрээ судалдаг. Та энэ олон түүхэн хүнийг дэлгэцнээ амилуулахдаа дүрээ хэрхэн судалж байв?
-Уран сайхны дүр амьдралаас урган гардаг. Харин түүхэн дүр бол дархлагдсан байдаг. Тэр хүн ямар ааш араншинтай хүн байсан бэ гээд бүгдийг судална. Энэ бүх судалгаанаас нэг арга яс босож, түүн дээр нь өөрийн ухаанаа шингээж дүрээ бүтээнэ.
-Д.Нацагдоржийн дүрийг хэрхэн судалсан бэ?
-Тэр хүнийг дэлгэцнээ амилуулна гэдэг нэр хүндийн хэрэг. Түүнийг сайн мэдэх хүн бараг байгаагүй. Ном зохиолд дүрслэгдсэнээр нь, бас бүтээлээс нь судалсан. Холын хамаатнуудтай нь уулзахад ганган хээнцэр хүн байсан гэж хэлэхээс дотоод сэтгэлийг нь мэдэхгүй шүү дээ.
-Түүний нас барсан тухай олон яриа байдаг. Зарим нь өөд болоогүй, Германд явж байсан. Дуудахад эргэж харчихаад явсан гэдэг.
-1937 оны долдугаар сарын 12 -13-нд шилжих шөнө Хувьсгалын музейн хажууд Үйлдвэрчний төв зөвлөлийн хашаа түшээд нас эцэслэсэн нь үнэн. “Д.Нацагдорж яваагүй ээ. Бид оршуулсан” гэж түүнийг оршуулсан таван хүний нэгнээс сонссон. “Чамайг наашаа гарсан гэж цахилгаан авлаа. Чи хаана явна вэ” гэсэн захидал Судар бичгийн хүрээлэнгийн Т.Нацагдоржид андуурагдаж ирснээс болж цуурхал тарсан. Цуурхал тарааж, судалгаагүй бичнэ гэдэг нийгмийг, өөрийгөө доромжилж байгаа хэрэг. Ананда Шири ч бас аавынхаа үхлийн шалтгааныг олохоор Монголд ирээд учир битүүлгээр өөд болсон. Улс төр гэдэг их бузар зүйл шүү.
-Тэр үеийн сэхээтнүүд шиг хүмүүс энэ үед дутагдаад байх шиг санагддаг уу?
-Тийм хүмүүс байгаа. Гэхдээ үнэн нуугдчихсан. Яасан бэ гэхээр айж байна. Гэхдээ үнэн нуугдсан ч хэзээ нэгэн цагт гарч ирнэ. Сүхбаатарын талбайг Чингисийн нэрэмжит болгочих юм. Энэ чинь түүхийг үгүйсгэж байна шүү дээ. 1921 онд Манжийн дарангуйллаас гарч Хиагтыг эзлэхэд жанжин Д.Сүхбаатар одоогийн хөшөөний дэргэд индэр дээр гарч үг хэлсэн. Тэр газар морь нь шээж, гадас хатгаж тэмдэглэсэн түүхтэй. Чингисийн талбайг өөр газар байгуулж болно шүү дээ.
-“Аравт” киноны найруулагч Д.Золбаяр таны шавь. Кинонд нь тоглохдоо зааж зөвлөдөг байв уу?
-Түүхэн талаас ганц, хоёр үг хэлнэ ээ. Гэхдээ найруулагч бодож төлөвлөөд хийж байхад дундуур нь орж үймүүлж болохгүй. Надад ямар дүр өгч, юу хий гэнэ түүнийг нь гүйцэтгэх үүрэгтэй. Шавийгаа том уран бүтээлч болсонд баяртай байгаа.
-Энэ жилийн “Академи авардс” наадамд шавийн тань кино түрүүлсэн. Наадмын шүүлт хэр зөв болсон бэ?
-Тав, зургаан хүн шүүх биш, ард түмэнтэй ойр ажилладаг сэтгүүлч, судлаачдыг оролцуулах хэрэгтэй байсан. Ард түмний санал асуулгаар шийдэж, түүн дээр түшиглэж мэргэжлийнхэн шүүвэл дээр болов уу.
-Кино үйлдвэрийн асуудалд ямар бодолтой явдаг вэ?
-Энэ бол зөвхөн Ж.Солонготой холбоотой биш, кино урлагийн хувь заяаны асуудал. Ганц байшингийн төлөө хэрүүл хийх хэрэггүй. Монголын сайхан орноороо яваад кино хийж болно. Гол нь киночид шинэ ший дэл, санаагаар бүтээлээ хийх хэрэгтэй. “Монго лын кино урлаг нурлаа” гэж ярих юм. Одоо 500 га руй студи продакшн үйл ажиллагаагаа явуулж бай - на. Киночид компаниудын үүд сахиж мөнгө гуйх биш, Засгийн газраас мөнгийг нь өгч захиалгаар хийлгэх хэрэгтэй. Тэдний дунд өрсөлдөөн бий болгох нь чухал. Харин тэр хөрөнгийг аваад тааруухан бүтээл хийвэл хариуцлага тооц дог болбол Монголын кино урлаг хөгжинө гэж бодож байна.
-Та анх машинист байсан гэсэн үү?
-Миний аав Толгойтын II цахилгаан станцад хими цехийн лаборант байсан. Хүний хүүхэд цэргээс халагдаж ирээд сар наргидаг байхад аав маань намайг цэргээс халагдаад 14 хонож байхад л ажилд оруулсан. Нэг өдөр “Хоёулаа II цахилгаан станц орчихоод ирье” гэсэн. Яах гэж орохыг нь асуухад зүгээр л хань болоод явчих гэсэн. Тэгээд дарга дээрээ дагуулж ороод “Миний хүү цэргээс халагдаж ирсэн юм. Ажилд аваарай” гэсэн. Ингээд л машинист болсон доо.
-Тэгээд яаж яваад жүжигчин болсон юм бэ?
-Станцад ажиллаж байхдаа Ард түмний урлагийн их наадамд оролцож түрүүлсэн. Нисэгчийн дууг гитартай дуулсан. Б.Лхагвасүрэн, Д.Латиф ах манай урлагийн үзлэгт биднийг бэлдүүлж байсан юм. Тэгээд намайг жүжигчин болбол юм дуулгана гээд би шалгалт өгөөд тэнцсэн. 25 настай даа хөгшин оюутан болж байлаа. Энэ урлагийн замд хө төлсөн хүмүүстээ сэтгэл зүрхэндээ сүсэглэж явдаг.
-“Говийн зэрэглээ”-гийн нисэгч, “Би нисэж чадна” киноны нисэгчийн дүрд тоглосон. Кинонд тоглохдоо онгоц жолоодож сурсан уу?
-“Говийн зэрэглээ” киноны найруулагч Р.Доржпалам гуай Дундговьд хоёр нисэгчтэй орхисон. Эхлээд газар бэлтгэл хийж байснаа хөөрсөн. Хоёрдугаар нисэгчийн үүрэг гүйцэтгэж байтал нэгдүгээр нисэгч “Жаахан дуг хийлээ. Онгоцоо жолоодоод яв” гэж байна. Үрүүлээ татвал дээшээ, урагшлуулбал доошоо зэргийг мэднэ. Тэгж л анх онгоц жолоодсон.
-Та тамхи их татах юм.
-Б.Лхагвасүрэн бид хоёрт тамхины хууль үйлчилдэггүй гэж үг байдаг юм. Худлаа худлаа, наргисан юм. Хууль гарснаас хойш татах нь багасаад байгаа шүү. Гэхдээ гэртээ дүрээ судлаад суухдаа нэг хайрцгийг татчихна аа.
-Та тэмдэглэл хөтөлдөг үү?
Залуудаа янз бүрийн юм тэмдэглэдэг байлаа. Одоо дурсамж маягийн юм бичиж эхэлсэн. Олон нийтэд хүртээлтэй биш ч, миний ач гуч, зээ, ачинцарт сургаал болж үлдэх болов уу гээд хувийн ноороглол хийж байна. Хэзээ дуусгахыг мэдэхгүй ч үхэн үхтлээ бичих байх.
-Үр ач нартаа хэлэх алтан сургаалиасаа манай уншигчдад хайрлахгүй юу?
- Хэрвээ би гуйлгачин байсан бол, Ерөнхийлөгч байсан бол яах вэ гээд л аливааг дандаа эргэцүүлж, тунгаан бодож байх хэрэгтэй. Үүнээс дандаа шинэ санаа урган гардаг юм.
-Хэрвээ та Ерөнхийлөгч байсан бол яах вэ?
-Хоёр сая есөн зуун мянган иргэдээ сайн сайхан амьдруулж, баялгийг тэгш хуваарилна. Улсын үйлдвэрүүдийг цөмийг ажилд оруулна. Манай энэ хавийн айлуудын амьдралыг харахад их хүнд байх юм. Их муухай хар утаа суунаглаж, ороод харахад хог түлээд тооно нь аалзны шүлс шиг нүүгэлтсэн хар болчихсон байдаг. Дөч шүргэж явна, ажил олдохгүй байна гэсэн залуус байх юм. Социализмын үед хүн бүгд ажилтай, амьдралтай, цалинтай байсан. Үйлдвэрийг хувьчилс наас хойш арьс элддэг, гутлын түрүү оёдог гээд нэг юмаар дагнасан хүмүүс ажилгүй болсон.
-Жүжигчин хүн амьдрал дээр хэр жү жиглэдэг бол?
-Бараг л үгүй дээ. Жүжиглэвэл хүмүүс мэднэ шүү дээ. Драмынхан амьдрал дээр жүжиглэдэггүй. Өгөгдсөн дүрээ судалж, тайзнаа тоглоно гэдэг жүжиглэж байгаа биш, өөрийнхөөрөө чадан ядан амьдруулж байгаа хэрэг юм шүү.
No comments:
Post a Comment